Geschiedenis

Van stadspoort tot Waag: 1488-1617

xxxxxxIn 1488 werd de Sint Anthonispoort opgetrokken, een van de drie stadspoorten van Amsterdam. Tot 1601 vormde de poort onderdeel van de stadsmuur, en fungeerde naast stadsgrens ook als zeewering. In dit jaar werden de stadsmuren afgebroken wegens stadsuitbreidingen. De middeleeuwse Sint Anthonispoort bleef gespaard, maar verloor zijn functie. Pas in 1614 ontstond de Nieuwmarkt, door demping en gedeeltelijke overkluizing van de Geldersekade en Kloveniersburgwal. Onder de poort loopt nog steeds een duiker die de verbinding vormt tussen het water van de twee grachten. In 1617 werd de poort, die tegen die tijd dus op een plein stond, omgebouwd tot waaggebouw door het binnenplein, de ruimte tussen de voor- en hoofdpoort, te overdekken. Amsterdamse kooplieden waren verheugd omdat de oude Waag op de Dam door explosieve groei van de handel overbelast was geraakt.

Gilden in de Waag: 1617-1820

In de Waag vestigden zich de gilden van de metselaars, schilders, chirurgijns (artsen), smeden, koekenbakkers en schoenlappers. Gebeeldhouwde poortjes gaven toegang tot de bijbehorende gildenvertrekken in de torens. In de vertrekken van de metselaars zijn nog originele en sublieme meesterproeven te bewonderen, zoals de schroefvormig getordeerde zuilen, nissen en frontons. Het metselaarsgilde, dat met het chirurgijnsgilde het uiterlijk van het gebouw het meest heeft beïnvloed, was medeverantwoordelijk voor onder andere het trappenhuis en de raamkozijnen. Vele details aan de buitenzijde van de Waag herinneren nog aan die periode. Zo bevindt zich boven de toegangsdeur tot het Sint Lucasgilde (gilde van de schilders) een reliëf met de evangelist Lucas met een os aan zijn zijde, en boven de toegang tot het Sint Eloygilde het wapenschild van de smeden.

Theatrum Anatomicum: 1691
In 1691 kreeg de Waag zijn huidige vorm en interieur: het chirurgijnsgilde bouwde in het pand een achtkantig houten koepelgewelf, met toren. In dit Theatrum Anatomicum werden anatomische lessen georganiseerd.

Rembrandt (1606-1669)

Op 16 januari 1632 schilderde Rembrandt van Rijn in deze anatomische zaal zijn beroemde Anatomische les van dr. Nicolaes Tulp, een van zijn eerste grote opdrachten. Het hangt inmiddels in het Mauritshuis, Den Haag. Het lichaam dat door Amsterdamse artsen wordt ontleed is dat van de 41-jarige Aris Kindt, eerder die dag opgehangen voor diefstal. Het Amsterdamse chirurgijnsgilde stond één openbare ontleding toe per jaar. Het daarbij gebruikte lichaam moest dat van een geëxecuteerde crimineel zijn. In het jaar dat Rembrandt dit doek schilderde woonde hij sinds een jaar in Amsterdam, als kostganger bij kunsthandelaar Hendrick Uylenburgh. Diens huis stond op de hoek Sint Anthonisbreestraat-Zwanenburgwal, in de kunstenaarsbuurt, vijf minuten lopen van de Waag, en pal naast het huidige Rembrandthuis waar Rembrandt in 1639 kwam te wonen.

1820 tot nu

In 1820 werden de gilden uiteindelijk ‘geliquideerd’, en verloor de voormalige Waag zijn functie. In de 19e eeuw deed het gebouw onder andere dienst als stadsschermzaal, brandweerkazerne en gemeentearchief. In de 20e eeuw was er kortstondig het Amsterdams Historisch Museum in gevestigd, van 1932-1987 het Joods Historisch Museum. Sinds 1996, na een ingrijpende restauratie en reconstructie, is op de bovenste verdieping de stichting voor oude en nieuwe media Waag Society gehuisvest, en beneden Restaurant-Café In de Waag.